و سلوك مسلك العلم . . و هذا الشاكر أوّل من يدعى إلى الجنّة . درجهء دوّم ، شكر در امور ناگوار و ناخوشايند است . و اين شكر از كسى كه حالات [ خوشى و ناخوشى ] نزد او يكسان است ، اظهار رضا [ به قضاى الهى ] به شمار مىرود ؛ و از كسى كه ميان حالات [ خوشى و ناخوشى ] تمييز مىدهد ، خاموشى از شكايت كردن و رعايت ادب و قدم نهادن در راه علم است . [ زيرا علم به شريعت ، بنده را فرمان مىدهد كه حق‌تعالى را در هر حال شكر كند ، خواه در سختى و مشقت باشد و خواه در راحتى و آسايش . ] و چنين بندهء شكرگزارى ، نخستين كسى است كه به سوى بهشت خوانده مىشود . « 1 » و الدرجة الثالثة أن لا يشهد العبد إلّا المنعم . فاذا شهد المنعم عبودة استعظم منه النعمة « 2 » ؛ و إذا شهده حبّا استحلى منه الشّدة ؛ و إذا شهده تفريدا لم يشهد منه شدّة و لا نعمة « 3 » . درجهء سوّم ، آن است كه بنده تنها منعم را شهود كند . [ يعنى بنده غرق در مشاهدهء منعم شود و از توجه به نعمت بازماند ، و اين غرق شدن در مشاهده بر سه قسم است : ] 1 - هرگاه بنده ، منعم را از روى عبوديت و بندگى شهود كند ، نعمت را از سوى او بزرگ مىشمارد . [ زيرا خود را در برابر خداوند هيچ مىبيند و قدر و منزلتى براى خود مشاهده نمىكند تا استحقاق نعمتى از سوى سيّد و مولاى خود داشته باشد . و ازاين‌رو ، هرچه از حق‌تعالى به او عطا شود ، بزرگش مىشمارد . ] 2 - هرگاه بنده از روى محبّت ، منعم را شهود كند ، شدّت و سختى آمده از سوى

--> ( 1 ) - حاكم در مستدرك ( كتاب الدعاء ، ج 1 ، ص 502 ) روايت كرده است : « اوّل من يدعى الى الجنّة الذين يحمدون اللّه فى السّرّاء و الضّرّاء . » و در جامع صغير ( ج 1 ، ص 112 ) از طبرانى و بيهقى روايت شده است : « اوّل من يدعى الى الجنّة الحمّادون ، الذين يحمدون اللّه فى السّرّاء و الضّرّاء . » ( 2 ) - ب ، ج : النعم . ( 3 ) - ك : نعمة و لا شدة .